İş Kazalarında İşverenin Sorumluluğu: Sorumluluk Kaza Anında Değil, Çok Daha Önce Başlar!

Av. Umut Aksoy

Fotoğraf : Ali Ulusoy

İş kazaları yalnızca bir anın değil, ihmal edilen önlemlerin sonucudur. Avukat Umut Aksoy, Ankara Life Dergisi için kaleme aldığı yazısında, işveren sorumluluğunun hukuki çerçevesini, yargı kararları ışığında değerlendirerek iş dünyasına önemli mesajlar veriyor. İyi okumalar dileriz.

Her işveren güne işlerin yolunda gitmesi umuduyla başlar. Üretim devam eder, çalışanlar görevlerinin başındadır ve günlük iş akışı olağan şekilde sürmektedir. Ancak bazen birkaç saniye içerisinde yaşanan bir olay, hem bir çalışanın hem de işverenin hayatını tamamen değiştirebilir. Bir çalışanın yüksekten düşmesi, makineye elini kaptırması ya da gerekli güvenlik önlemleri alınmamış bir alanda yaralanmasıyla birlikte artık yalnızca bir iş kazasından değil; hukuki, cezai ve mali sonuçları yıllarca devam edebilecek bir süreçten söz edilmeye başlanır.

İş kazalarının ardından işverenlerin en sık kurduğu cümlelerden biri, “Bütün tedbirleri almıştık, çalışan kendi dikkatsizliği nedeniyle kaza yaptı.” şeklindedir. Oysa hukuk, olaylara yalnızca bu açıdan bakmaz. Mahkemeler ve bilirkişiler öncelikle şu sorunun cevabını arar: İşveren, bu kazanın meydana gelmemesi için kendisinden beklenen bütün önlemleri gerçekten almış mıdır?

İşte işveren sorumluluğunun başladığı nokta tam da burasıdır.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene yalnızca işyerini açma ve üretimi sürdürme yükümlülüğü yüklemez. Aynı zamanda çalışanların sağlık ve güvenliğini koruyacak çalışma ortamını oluşturmasını, riskleri önceden belirlemesini, gerekli ekipmanları sağlamasını, çalışanlarını eğitmesini ve alınan kuralların uygulanıp uygulanmadığını sürekli denetlemesini de zorunlu kılar.

Başka bir ifadeyle, iş güvenliği yalnızca bir dosya içerisinde saklanan evraklardan ibaret değildir. İş güvenliği, işyerinde yaşayan ve sürekli güncellenen bir sistemdir.

Ne yazık ki uygulamada birçok işletmede bu konu yalnızca resmi denetimlerde gösterilecek belgelerin hazırlanması olarak görülmektedir. Risk değerlendirmeleri kâğıt üzerinde kalmakta, eğitimler gerektiği şekilde verilmemekte, periyodik kontroller geciktirilmekte veya hiç yaptırılmamakta, çalışanların güvenli çalışma kurallarına uyup uymadığı yeterince denetlenmemektedir.

İşte tam da bu eksiklikler, meydana gelen bir iş kazasından sonra işveren aleyhine en önemli deliller hâline gelmektedir.

Özellikle mahkemelerde görülen iş kazası dosyalarında bilirkişi raporlarının büyük bölümü benzer eksiklikleri ortaya koymaktadır. Risk değerlendirmesinin bulunmaması, makine ve ekipmanların periyodik kontrollerinin yapılmaması, çalışanlara yeterli iş sağlığı ve güvenliği eğitiminin verilmemesi, çalışma talimatlarının hazırlanmaması veya işyerinde etkin denetim mekanizmasının kurulmaması, işveren aleyhine kusur değerlendirmesi yapılmasının en önemli nedenleri arasında yer almaktadır.

Başka bir ifadeyle, “Çalışan kurallara uymadı.” savunması tek başına çoğu zaman yeterli görülmemektedir. Eğer çalışanın bu davranışını engelleyebilecek teknik önlemler alınmamışsa veya gerekli eğitim verilmemişse, işverenin sorumluluğu devam etmektedir.

Bir iş kazasının ardından işveren yalnızca tazminat ödemekle karşı karşıya kalmaz. Yaralanmanın niteliğine göre maddi ve manevi tazminat davaları açılabilir. Sosyal Güvenlik Kurumu yaptığı ödemeleri belirli şartların oluşması hâlinde işverene rücu edebilir. Ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından idari para cezaları uygulanabilir. Daha ağır olaylarda ise taksirle yaralama veya taksirle ölüme neden olma suçlarından ceza soruşturması ve ceza davası gündeme gelebilir.

Bütün bu süreçler yalnızca maddi kayıplara yol açmaz. İşletmenin itibarı zedelenebilir, üretim aksayabilir, işveren uzun yıllar sürecek dava süreçleriyle karşı karşıya kalabilir. Bir başka ifadeyle, iş kazasının maliyeti yalnızca mahkeme kararlarında yazan rakamlardan ibaret değildir.

Oysa alınacak birçok önlem oldukça basittir. Düzenli risk değerlendirmesi yapmak, iş ekipmanlarının periyodik kontrollerini zamanında gerçekleştirmek, çalışanlara yalnızca imza attırmak yerine uygulamalı eğitim vermek, koruyucu ekipman kullanımını sürekli denetlemek ve iş güvenliğini işletme kültürünün bir parçası hâline getirmek, meydana gelebilecek pek çok kazayı daha oluşmadan önleyebilir.

Unutulmamalıdır ki iş sağlığı ve güvenliği yalnızca yasal bir zorunluluk değildir; aynı zamanda işletmenin sürdürülebilirliği açısından stratejik bir yönetim anlayışıdır. Çalışanını koruyan işveren, aslında işletmesini de korumuş olur.

Sonuç olarak iş kazalarının ardından verilen hukuk mücadelesinin merkezinde çoğu zaman tek bir soru bulunmaktadır: “İşveren gerekli tüm önlemleri almış mıydı?” Bu soruya verilecek cevap, çoğu zaman davanın da sonucunu belirlemektedir.

Bu nedenle işverenler açısından en doğru yaklaşım, sorumluluğu mahkeme salonlarında savunmaya çalışmak değil; işyerinde gerekli tedbirleri zamanında alarak böyle bir sürecin hiç yaşanmamasını sağlamaktır. Çünkü iş güvenliği için yapılan her yatırım, yalnızca yasal bir yükümlülüğün yerine getirilmesi değil; insan hayatına, kurumsal itibara ve işletmenin geleceğine yapılan en değerli yatırımdır.